اسکوپولامین (Scopolamine) که با نام هیوسین (Hyoscine) نیز شناخته میشود، دارای سابقهای طولانی در استفاده سنتی است که به تمدنهای باستانی آمریکای جنوبی بازمیگردد؛ جایی که از گیاهانی مانند داتورا (Datura) و بروگمانزیا (Brugmansia) برای اهداف شمنی و دارویی بهره میبردند. در قرن نوزدهم، این ماده برای نخستین بار از گیاه اسکوپولیا کارنیولیکا (Scopolia carniolica) توسط دانشمندان آلمانی جداسازی شد. در اوایل قرن بیستم، اسکوپولامین به دلیل ایجاد حالت «خواب نیمهآگاه» (twilight sleep) در زنان در حین زایمان، در پزشکی شهرت یافت و بعدها برای جلوگیری از بیماری حرکت (motion sickness) که در اثر استفاده از وسایل نقلیه زمینی یا دریایی و تهوع پس از عمل جراحی استفاده شد. در طول جنگ جهانی دوم، بهدلیل اثرات گیجکنندهاش، بهعنوان یک «سرم حقیقت» (truth serum) برای بازجوییها مورد بررسی قرار گرفت.
از نظر شیمیایی، اسکوپولامین یک آلکالوئید تروپانی (tropane alkaloid) است با فرمول مولکولی C₁₇H₂₁NO₄ و جرم مولی حدود ۳۰۳٫۳۵ گرم بر مول. فعالیت دارویی آن عمدتاً بهدلیل توانایی در مهار گیرندههای موسکارینی استیلکولین در سیستم عصبی میباشد.
اسکوپولامین بهطور طبیعی در انواع مختلفی از گیاهان خانواده سولاناسه (Solanaceae) یافت میشود که شامل گیاهان بنگدانه (Hyoscyamus niger)، شابیزک (Atropa belladonna)، تاتوره یا داتوره (Datura stramonium)، اسکوپولیا کارنیولیکا (Scopolia carniolica) و گونههای بروگمانزیا (Brugmansia) است. این گیاهان بومی مناطق مختلفی از اروپا، آسیا و قاره آمریکا هستند و بهدلیل خواص روانگردانشان، در طب سنتی و آیینهای معنوی استفاده میشدهاند.
اسکوپولامین دارای کاربردهای گستردهای در صنایع مختلف، بهویژه در صنعت داروسازی است. این ماده برای پیشگیری و درمان بیماری حرکت (motion sickness)، سرگیجه (vertigo)، و تهوع ناشی از بیهوشی یا شیمیدرمانی استفاده میشود. همچنین بهعنوان آرامبخش پیش از عمل جراحی و برای کاهش ترشحات بزاقی در حین عمل نیز کاربرد دارد.
در روانپزشکی و نورولوژی، اسکوپولامین در حال بررسی بهعنوان یک داروی ضدافسردگی سریعالاثر است و گاهی بهصورت خارج از تجویز رسمی (off-label) برای بیماری پارکینسون و سندرم روده تحریکپذیر (IBS – Irritable Bowel Syndrome) استفاده میشود.
در چشمپزشکی، از آن بهعنوان دارویی برای گشاد کردن مردمک چشم (mydriatic) و فلج عضلات مژگانی (cycloplegic) در معاینات چشمی بهره گرفته میشود.
در دامپزشکی نیز کاربردهایی مشابه دارد. در پژوهشهای علمی، اسکوپولامین برای شبیهسازی اختلالات شناختی در حیوانات مورد استفاده قرار میگیرد و به این ترتیب در توسعه داروهای درمان آلزایمر و سایر اختلالات حافظه نقش دارد.
در گذشته، این ماده بهعنوان ابزار بالقوه در جنگهای شیمیایی و بازجوییها بررسی شده است و متأسفانه بهدلیل اثرات روانگردان و گیجکنندهاش، در برخی موارد مورد سوءاستفاده مجرمانه برای ایجاد گیجی یا اطاعت در قربانیان قرار گرفته است.
توجه: این مطلب به صورت خودکار از
شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی
برداشته شده است. برای مشاهده نسخه اصلی، لطفاً
این آدرس را ببینید: %%POSTURL%%