گیاهان دارویی هزاران سال است که به عنوان منابع حیاتی ترکیبات درمانی مورد استفاده قرار میگیرند. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، حدود ۸۰٪ از جمعیت جهان به طب سنتی متکی هستند که بیشتر آن از گیاهان دارویی منشأ میگیرد. افزون بر اهمیت دارویی، گیاهان دارویی نقشی اساسی در رفاه فرهنگی، معنوی و اقتصادی جوامع سراسر جهان دارند.
با این حال، این منابع ارزشمند با تهدیدات فزایندهای از سوی تغییرات اقلیمی مواجه هستند. از تغییر در الگوهای بارندگی گرفته تا نوسانات شدید دما و از بین رفتن زیستگاهها، تغییرات اقلیمی تهدیداتی مستقیم و غیرمستقیم برای پراکنش، فیزیولوژی و بقای فلور دارویی ایجاد میکنند. در این میان، «فهرست قرمز اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت» (IUCN Red List of Threatened Species) دیدگاهی جهانی درباره آسیبپذیری گونهها ارائه میدهد. این مقاله به بررسی پیوند میان تغییرات اقلیمی و کاهش گونههای گیاهان دارویی میپردازد و از دادههای فهرست قرمز IUCN برای برجستهسازی گونههای در معرض تهدید و لزوم اقدامات فوری حفاظتی بهره میبرد.
.
امروزه تغییرات اقلیمی بهعنوان یکی از عوامل اصلی کاهش تنوع زیستی در جهان شناخته میشود. تغییرات دما و بارندگی، افزایش خشکسالی و سیلاب، تغییر زمان رشد و افزایش سطح آب دریاها، همگی فشارهای شدیدی بر گونههای گیاهی وارد میکنند. این تأثیرات برای گونههایی که دامنه بومشناسی محدودی دارند، توانایی پراکنش اندکی دارند، یا در مناطق جغرافیایی کوچک و خاصی رشد میکنند، بسیار ویرانگر است—ویژگیهایی که بسیاری از گیاهان دارویی دارا هستند.
رشد و تولیدمثل گیاهان به تعاملهای حساس با گردهافشانها، میکروارگانیسمهای همزیست و پوشش گیاهی اطراف وابسته است. تغییرات اقلیمی میتوانند این تعاملات را مختل کرده و در نهایت به کاهش جمعیت و از بین رفتن گونهها منجر شوند. افزون بر آن، تغییرات اقلیمی موجب گسترش گونههای مهاجم، آفات و بیماریهایی میشوند که تهدیدی جدی برای گیاهان دارویی بومی به شمار میروند.
.
فهرست قرمز IUCN جامعترین فهرست جهانی برای ارزیابی وضعیت حفاظتی گونههای زیستی است. این فهرست گونهها را در ردههایی از «کمترین نگرانی» تا «منقرضشده» طبقهبندی میکند و عواملی مانند اندازه جمعیت، دامنه پراکنش جغرافیایی، و درجه تخریب زیستگاه را در نظر میگیرد. این فهرست بهویژه برای شناسایی گونههایی که شاید از نظر تجاری مهم نباشند اما از دیدگاه بومشناسی یا فرهنگی ارزشمند هستند، بسیار مفید است.
در دو دهه اخیر، فهرست قرمز بیش از پیش تغییرات اقلیمی را بهعنوان عامل مؤثر بر آسیبپذیری گونهها گزارش کرده است. برای گیاهان دارویی، این پایگاه داده بینش ارزشمندی درباره میزان و نوع تهدید فراهم میآورد. بررسی این ارزیابیها به پژوهشگران و سیاستگذاران کمک میکند تا گونههای اولویتدار را برای حفاظت شناسایی و راهبردهای متناسب با نیازهای زیستمحیطی آنها طراحی کنند.
مناطق آلپی و نیمهآلپی بهشدت نسبت به تغییرات اقلیمی حساس هستند. افزایش حتی اندک دما میتواند موجب تغییرات عمده در این زیستبومها شود. بسیاری از گیاهان دارویی که به این نواحی سازگار هستند، در مواجهه با تغییر اقلیم به ارتفاعات بالاتر رانده میشوند، اما ممکن است زمین مناسبی برای ادامه رشد آنها وجود نداشته باشد.
کوسْتوس (Saussurea costus / Dolomiaea costus)، گیاهی دارویی که در طب آیورودا و طب سنتی چینی کاربرد دارد، بومی کوههای هیمالیا است. این گونه بهدلیل تخریب زیستگاه، برداشت بیرویه و تغییرات اقلیمی در معرض خطر قرار دارد.
ناردین (Nardostachys jatamansi)، گیاهی دیگر از منطقه هیمالیا با خواص آرامبخش و ضدالتهابی، در دسته گونههای در خطر انقراض قرار دارد و تغییرات اقلیمی فشار مضاعفی بر آن وارد کرده است.
اکوسیستمهای جزیرهای معمولاً میزبان گونههای بومی منحصربهفردی هستند، اما در برابر بالا آمدن سطح دریا و شوری خاک آسیبپذیرند.
اوجینیا بوجری (Eugenia bojeri)، بومی جزیره موریس و مورد استفاده برای درمان بیماریهای گوارشی، در رده بحرانی قرار دارد که ناشی از تخریب زیستگاه و تغییرات اقلیمی است.
گونههای جنگلهای مانگرو نظیر درخت حرا (Avicennia officinalis) که در درمان بیماریهای پوستی و تنفسی کاربرد دارند، در اثر بالا آمدن سطح دریا و تغییر الگوهای آبشناختی در معرض تهدید هستند.
بسیاری از گیاهان دارویی مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری در شرایط سایهپسند زیر اشکوب جنگلها رشد میکنند. جنگلزدایی، که با افزایش آتشسوزی و شدت طوفان تحت تأثیر تغییرات اقلیمی تشدید میشود، این زیستگاهها را تهدید میکند.
جینسِنگ ویتنامی (Panax vietnamensis)، گونهای نادر از جینسِنگ بومی ارتفاعات ویتنام، با تخریب زیستگاه و تغییرات اقلیمی مواجه است.
آناکیکْلوس پایتریوم (Anacyclus pyrethrum)، بومی شمال آفریقا و مورد استفاده در طب سنتی بهعنوان محرک و مسکن، در اثر بیابانزایی و بارندگی نامنظم آسیبپذیر است.
تغییر اقلیم باعث میشود گونهها دامنه پراکنش خود را به عرضهای جغرافیایی بالاتر یا ارتفاعات بیشتر منتقل کنند. اما این تغییرات اغلب سریعتر از توانایی مهاجرت گیاهان صورت میگیرند. همچنین، تغییر در زمان گلدهی و میوهدهی ممکن است با حضور گردهافشانها هماهنگ نباشد که این امر بر موفقیت تولیدمثل تأثیر منفی میگذارد.
استرسهای اقلیمی میتوانند منجر به از بین رفتن جمعیتهای ژنتیکی متمایز شوند. این مسئله بهویژه برای گیاهان دارویی خطرناک است، چرا که ترکیبات شیمیایی آنها ممکن است در جمعیتهای مختلف متفاوت باشد. از بین رفتن تنوع ژنتیکی، توانایی تولید داروهای مؤثر در آینده را محدود میکند.
خواص دارویی بسیاری از گیاهان از متابولیتهای ثانویه نظیر آلکالوئیدها، فلاونوئیدها و ترپنها ناشی میشود. شرایط اقلیمی مانند دما، نور و رطوبت خاک بر تولید این ترکیبات تأثیر میگذارند. تغییرات ناپایدار محیطی میتوانند منجر به بیثباتی در کیفیت و اثر دارویی شوند.
.
حفاظت از گیاهان دارویی در زیستگاههای طبیعی مؤثرترین روش حفاظتی است. ایجاد مناطق حفاظتشده، جنگلهای تحت مدیریت جوامع محلی و ذخیرهگاههای زیستکره میتواند گونهها را در کنار روابط بومشناختیشان حفظ کند. با این حال، تغییرات اقلیمی ممکن است شرایط این مناطق را در آینده نامناسب سازد، لذا راهبردهای حفاظتی پویا مانند گسترش یا جابجایی مناطق حفاظتشده ضروری است.
باغهای گیاهشناسی، بانکهای بذر، و ذخیرهگاههای کشت بافت نقشی حیاتی در حفظ منابع ژنتیکی دارند. این ذخایر، پشتیبانهایی در برابر انقراض هستند و امکان پژوهش درباره سازگاری با تغییرات اقلیمی و احیای گونهها را فراهم میکنند. برنامههایی مانند «بانک بذر جهانی هزاره» (Millennium Seed Bank Partnership) بهطور ویژه به جمعآوری گونههای دارویی حساس به اقلیم پرداختهاند.
توسعه کشت تجاری یا نیمهطبیعی گیاهان دارویی، فشار بر جمعیتهای طبیعی را کاهش میدهد. بهرهگیری از شیوههایی مانند جنگلزراعی (Agroforestry) و کشت در محیط های کنترل شده به افزایش مقاومت در برابر تغییرات اقلیمی کمک میکند. اصلاح نژادی برای صفاتی مانند تحمل خشکی یا زودگلدهی نیز میتواند رویکردی بلندمدت برای مقابله با تغییرات اقلیمی باشد.
چارچوبهای سیاستی باید راهبردهای سازگاری با اقلیم را در طرحهای حفاظت ملی و بینالمللی بگنجانند. کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) و پروتکل ناگویا بر مشارکت منصفانه و عادلانه و نقش جوامع محلی در استفاده پایدار از منابع زیستی تأکید دارند.
جلب مشارکت دانش بومی میتواند حفاظت را تقویت کند، چرا که جوامع محلی دارای دانشی عمیق درباره زیستبوم و شیوههای پایدار بهرهبرداری هستند.
.
برای کاهش مؤثر اثرات تغییر اقلیم بر گیاهان دارویی، رویکردی چندجانبه ضروری است:
پژوهش و پایش مستمر: پایشهای اکولوژیکی و مدلسازی اقلیمی به شناسایی تهدیدهای آینده کمک میکنند. ابزارهایی مانند تصاویر ماهوارهای، مشارکت شهروندان و پیشبینیهای مبتنی بر هوش مصنوعی در این مسیر مؤثرند.
ادغام دادهها: ترکیب اطلاعات فهرست قرمز با مدلهای اقلیمی، پایگاههای داده گیاهان دارویی و دانش بومی میتواند ارزیابیهای دقیقتری از خطرات ارائه دهد.
تأمین مالی و همکاری بینالمللی: حفاظت از گیاهان دارویی باید بهعنوان مسئلهای مرتبط با سلامت عمومی جهان تلقی شود. افزایش بودجه و همکاریهای فرامرزی بهویژه برای گونههایی با پراکنش مشترک بین کشورها ضروری است.
آگاهی عمومی: آگاهسازی مردم درباره اهمیت گیاهان دارویی و آسیبپذیری آنها در برابر تغییرات اقلیمی میتواند حمایت اجتماعی از طرحهای حفاظتی را افزایش دهد.
.
توجه: این مطلب به صورت خودکار از
شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی
برداشته شده است. برای مشاهده نسخه اصلی، لطفاً
این آدرس را ببینید: %%POSTURL%%