به نقل از شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی:
ترخون (Artemisia dracunculus L.) گیاهی علفی، چندساله و از خانوادهی کاسنی (Asteraceae) است که بهدلیل کاربردهای دارویی و آشپزی، اهمیت زیادی دارد. این گیاه در دو نوع اصلی، ترخون فرانسوی و ترخون روسی شناخته میشود که از نظر شکل، رایحه، ترکیب شیمیایی و شیوهی تکثیر با یکدیگر تفاوت دارند. ترخون فرانسوی با عطر قوی و طعم خاص خود، در آشپزی جهانی، بهویژه فرانسوی، جایگاه ویژهای دارد. در مقابل، ترخون روسی گیاهی مقاومتر ولی فاقد عطر و طعم قابل توجه است. شناخت دقیق تفاوتهای این دو نوع، به انتخاب صحیح در کشت و کاربرد کمک شایانی میکند.
تفاوتهای گیاهشناسی و ریختشناسی
ترخون فرانسوی (Artemisia dracunculus var. sativa) گیاهی علفی و چندساله است که معمولاً بیش از ۸۰ سانتیمتر رشد نمیکند. برگهای آن باریک، صاف و به رنگ سبز تیره هستند. این گیاه عقیم است و بذر زایایی تولید نمیکند؛ بنابراین تنها از طریق تقسیم ریشه یا قلمه تکثیر میشود. در مقابل، ترخون روسی (A. dracunculus var. inodora) قد بلندتر، پرپشتتر و مقاومتر است. برگهای آن پهنتر، زبرتر و به رنگ سبز روشنتر هستند. این گونه توانایی تولید بذر دارد و قابلیت تکثیر جنسی دارد که کاشت آن را در شرایط مختلف آبوهوایی آسانتر میکند.
اسانس
یکی از بارزترین تفاوتها بین این دو نوع، رایحه و ترکیب شیمیایی اسانس آنهاست. ترخون فرانسوی دارای عطری قوی، شیرین و شبیه به بادیان رومی است که ناشی از وجود ترکیب معطری به نام استراگول (متیل کاویکول) است و ممکن است تا ۸۰٪ اسانس گیاه را تشکیل دهد. این ویژگی باعث شده تا در آشپزی و داروسازی بسیار ارزشمند باشد. در مقابل، ترخون روسی تقریباً فاقد رایحه قوی است و مقدار بسیار کمی استراگول دارد و بیشتر دارای ترکیباتی مانند «الیمیسین» و «اوسیمن» است که خاصیت معطر چندانی ندارند و طعمی نسبتاً تلخ یا بیمزه دارند.
ویژگیهای ژنتیکی و سیتولوژیکی
ترخون فرانسوی یک گیاه تریپلوئید (سهکروموزومی) است، به همین دلیل عقیم بوده و تولید بذر ندارد. بهواسطه این ویژگی، تمامی گیاهان ترخون فرانسوی از نظر ژنتیکی یکسان بوده و باید به روش غیرجنسی تکثیر شوند. در مقابل، ترخون روسی دیپلوئید یا تتراپلوئید است (دو یا چهار مجموعه کروموزومی دارد) و از تنوع ژنتیکی بالایی برخوردار است. این ویژگی باعث میشود قابلیت بذرگیری و تکامل طبیعی در محیطهای مختلف را داشته باشد.
کاربردها
در حوزه آشپزی، ترخون فرانسوی به عنوان گونه برتر شناخته میشود و جایگاه ویژهای در آشپزی فرانسوی دارد. از این گیاه در تهیه سس بئرن (Béarnaise)، سرکههای معطر، و ترکیب گیاهان معطر مانند fines herbes استفاده میشود. عطر و طعم شیرین و خوشطعم آن برای غذاهایی مثل مرغ، ماهی و تخممرغ بسیار مناسب است. در حالیکه ترخون روسی به دلیل طعم تلخ و بوی کمرمقش، کاربردی در آشپزی حرفهای ندارد و تنها در برخی مناطق مانند اروپای شرقی به صورت سنتی و محدود مصرف میشود.
سازگاری و رشد
ترخون فرانسوی به سرما حساس است و در اقلیمهای گرم و معتدل با خاکهای زهکشیشده و آبیاری متوسط رشد بهتری دارد. این گیاه در زمستانهای سرد قادر به زنده ماندن نیست و در نواحی سرد باید بهصورت گیاه یکساله یا در محیطهای حفاظتشده کاشته شود. در مقابل، ترخون روسی مقاومتر بوده و تحمل سرمای شدید، خشکسالی و خاکهای متنوع را دارد. این ویژگیها باعث میشود برای کشت در مقیاس وسیع یا در شرایط سخت، انتخاب بهتری باشد.
—
⚠️ ملاحظات ایمنی و سمی بودن احتمالی
ترکیب استراگول که عامل اصلی عطر در ترخون فرانسوی است، در برخی تحقیقات دارای خاصیت سرطانزایی و ژنوتوکسیک (آسیب به DNA) در صورت مصرف زیاد بهویژه در شکل اسانس گزارش شده است. به همین دلیل، استفاده از آن در مکملها و محصولات دارویی باید با احتیاط انجام شود. از سوی دیگر، ترخون روسی به دلیل نبود یا وجود کم استراگول، از نظر سمی بودن ایمنتر تلقی میشود، گرچه خاصیت دارویی آن نیز کمتر است.
مطلب تفاوتهای «ترخون فرانسوی» و «ترخون روسی» اولین بار در شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی منتشر شد.