ریشه مُشک، با نام علمی Ferula moschata (و نام مترادف Ferula sumbul)، گیاهی علفی، بلند و چندساله از خانواده چتریان (Apiaceae) است که در نواحی کوهستانی و استپی آسیای مرکزی مانند ازبکستان، تاجیکستان و افغانستان رشد می‌کند. این گیاه دارای ساقه‌ای توخالی، برگ‌هایی مرکب و ریشه‌ای ضخیم و معطر است. گل‌های آن زردرنگ و در گل‌آذین‌های چتری دیده می‌شوند. ویژگی منحصربه‌فرد این گیاه، تولید رزینی با بوی مشک‌مانند از ریشه است که ارزش دارویی و عطری دارد و آن را از سایر گونه‌های Ferula متمایز می‌سازد.

فیتوشیمی ریشه مُشک

بخش دارویی اصلی ریشه مُشک، رزین معطر آن است که با نام سامبول نیز شناخته می‌شود. روغن فرار این رزین حاوی ترکیبات زیست‌فعالی چون ترپنوئیدها، کومارین‌های سزکوئی‌ترپنی و فنول‌ها است. مواد مؤثر اصلی شامل سمبولول، فارنزفرول، اومبلی‌فرون و آلفا-پینن می‌باشند. این ترکیبات مسئول بوی خاص مشک‌مانند، خواص ضدالتهابی، آرام‌بخش و ضدعفونی‌کننده گیاه هستند و در مطالعات جدید نیز به‌عنوان ترکیبات دارویی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

کاربردهای دارویی و سنتی ریشه مُشک

در طب سنتی ایران، هند و آسیای میانه، ریشه مُشک به‌عنوان دارویی آرام‌بخش، ضدتشنج، مقوی اعصاب و بهبوددهنده دستگاه تنفس مورد استفاده قرار می‌گرفته است. از عصاره یا صمغ آن برای درمان اضطراب، هیستری، برونشیت و سرفه‌های مزمن استفاده می‌شده است. همچنین بوی معطر آن برای آرام‌سازی روان و خواب‌آوری از طریق بخور یا دود کردن کاربرد داشته است. یافته‌های داروسازی نوین از اثرات ضدالتهاب، ضدباکتری و ضد اضطراب این گیاه پشتیبانی می‌کنند.

کاربرد در صنایع عطرسازی و آرایشی

رزین معطر ریشه مُشک به دلیل بوی مشک‌گونه‌اش، جایگزینی طبیعی برای مشک حیوانی در صنعت عطرسازی سنتی و شرقی است. این رزین به‌عنوان تثبیت‌کننده رایحه در ترکیبات عطر و عود استفاده می‌شود. همچنین، روغن فرار آن در محصولات آرایشی ویژه به‌کار می‌رود؛ از جمله در کرم‌های ضدپیری و ضدالتهاب که از خواص آنتی‌اکسیدانی، ضدباکتری و التیام‌بخش آن بهره می‌برند.

تجارت و اهمیت اقتصادی ریشه مُشک

ریشه مُشک با نام تجاری سامبول، از قرن‌ها پیش یکی از کالاهای ارزشمند تجاری در آسیای مرکزی، ایران و شبه‌قاره هند بوده است. در قرن نوزدهم، این ماده به‌عنوان جایگزینی برای مشک حیوانی به اروپا صادر می‌شد. امروزه نیز در طب‌های سنتی و بازارهای دارویی، همچنان تقاضا دارد. با این حال، برداشت بی‌رویه، تغییرات اقلیمی و تخریب زیستگاه، خطر انقراض جمعیت‌های طبیعی آن را افزایش داده است. برای حفظ این گونه، کشت کنترل‌شده و مدیریت پایدار توصیه می‌شود.