تهران – گزارش تحلیلی جامعی که به تازگی منتشر شده، ابعاد گسترده و پیامدهای نگرانکننده انحصار سازمان غذا و دارو در فروش محصولات سلامتمحور غیردارویی، بهویژه داروهای گیاهی استاندارد، مکملهای غذایی و ورزشی، و فرآوردههای طب سنتی توسط داروخانهها را به تفصیل افشا کرده و خواستار بازنگری فوری و اساسی در این سیاست دیرپا شده است. این گزارش، ضمن نقد جدی مبانی قانونی و تشریح پیامدهای منفی و چندوجهی این انحصار، راهکارهای عملی و مبتنی بر تجارب موفق جهانی را برای ایجاد بازاری رقابتی، شفاف و در عین حال ایمن، با محوریت حفظ و ارتقای سلامت عمومی ارائه میدهد.
بر اساس یافتههای دقیق این گزارش، ضوابط و بخشنامههای داخلی متعدد سازمان غذا و دارو، که بسیاری از آنها فاقد پشتوانه قانونی مستحکم از سوی مجلس شورای اسلامی ارزیابی میشوند، عملاً فروش طیف وسیعی از محصولات سلامتمحور غیردارویی را به طور انحصاری یا با محدودیتهای شدید به داروخانهها واگذار کرده است. این محصولات شامل داروهای گیاهی دارای مجوز رسمی (IRC)، انواع مکملهای غذایی و ورزشی پرمصرف، و فرآوردههای استاندارد طب سنتی میشوند. نکته قابل تأمل آن است که بخش قابل توجهی از این محصولات، طبق تعاریف علمی بینالمللی و حتی استانداردهای اعلامی خود سازمان غذا و دارو، “دارو” به معنای کلاسیک آن که نیازمند نسخه پزشکی و نظارت مستقیم داروساز برای درمان بیماریها باشد، محسوب نمیشوند و الزام به فروش آنها صرفاً در داروخانه، پرسشهای جدی را در مورد منطق و اهداف این سیاست ایجاد کرده است.
یکی از نکات کلیدی و بنیادین مطرحشده در این گزارش، فقدان پشتوانه قانونی صریح و روشن از سوی مجلس شورای اسلامی برای برقراری چنین انحصار گستردهای است. کارشناسان برجسته حوزه حقوق و اقتصاد، با استناد به اصول متعدد قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از جمله اصل ۲۸ (آزادی انتخاب شغل)، بند ۵ اصل ۴۳ (منع اضرار به غیر و انحصار)، و اصل ۴۹ (منع ثروتهای نامشروع ناشی از انحصار)، معتقدند که این محدودیتها با روح و متن قانون اساسی و همچنین با اهداف قانون بهبود مستمر محیط کسبوکار و مصوبات هیئت مقرراتزدایی در تضاد آشکار قرار دارد. این قوانین همگی بر لزوم ایجاد فضای رقابتی، رفع موانع کسبوکار و جلوگیری از ایجاد امتیازات انحصاری تأکید دارند.
نگرانی جدی دیگری که این تحلیل به طور موشکافانه به آن پرداخته، احتمال پررنگ وجود “تعارض منافع” در ساختار تصمیمگیری و سیاستگذاری سازمان غذا و دارو است. گزارش این پرسش اساسی و حساس را مطرح میکند که آیا حضور و نفوذ نمایندگان یا افراد ذینفع از صنف داروسازان در کمیتههای تخصصی، شوراهای مشورتی و نهادهای تصمیمگیر سازمان، منجر به تدوین و اجرای سیاستهایی نشده است که بیش از آنکه منافع عمومی و سلامت جامعه را مد نظر قرار دهد، به طور مستقیم یا غیرمستقیم منافع صنفی خاصی را تأمین و تقویت کند؟ این وضعیت، که در ادبیات اقتصادی و حکمرانی از آن با عنوان “تسخیر مقرراتگذار توسط گروه ذینفع” (Regulatory Capture) یاد میشود، میتواند به نقض اصول بنیادین رقابت سالم، عدالت و در نهایت تضییع حقوق مصرفکنندگان و سایر اصناف و فعالان اقتصادی منجر شود.
تناقض آشکار در رویکرد سازمان غذا و دارو نسبت به طبقهبندی و فروش این محصولات نیز از دیگر موارد مورد توجه و نقد جدی در این گزارش است. چگونه میتوان پذیرفت محصولاتی که بر روی بستهبندی آنها، به الزام خود سازمان، عبارت “صرفاً مکمل بوده و برای پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری نیست” درج میشود، همچنان باید انحصاراً در “داروخانه” (که تعریف و کارکرد اصلی آن، محل عرضه داروهای درمانی است) به فروش برسند؟ این تناقض، توجیه سیاستهای فعلی را با چالش جدی مواجه میکند و این شائبه را تقویت میکند که طبقهبندی و الزام به دریافت کد IRC برای برخی از این محصولات، بیش از آنکه مبنای علمی داشته باشد، ابزاری برای توجیه انحصار فروش آنها در داروخانهها بوده است.
| دسته اصلی | تعریف مختصر | مصادیق کلیدی | ملاحظات نظارتی خاص برای فروش |
|---|---|---|---|
| فرآوردههای آرایشی و بهداشتی | محصولاتی برای پاکیزگی، محافظت و زیبایی پوست، مو و ناخن؛ بدون نیاز به مطالعات بالینی؛ قیمتگذاری آزاد. | شامپو، صابون، کرم مرطوبکننده، ضدآفتاب، لوازم آرایش عمومی | طبق ضوابط فقط در داروخانهها؛ بصورت غیررسمی در فروشگاههای آرایشی و بهداشتی فروخته می شود. |
| مکملهای غذایی و تغذیهای | محصولات تکمیلکننده رژیم غذایی معمولی شامل ویتامینها، مواد معدنی، آمینواسیدها و غیره | قرص مولتیویتامین، کپسول امگا-۳، مکمل آهن، پودر پروتئین غیرورزشی | طبق ضوابط فقط داروخانهها؛ با فروش این محصولات در فروشگاههای دیگر به شدت برخورد می شود. |
| مکملهای ورزشی | محصولاتی برای بهبود عملکرد ورزشی، عضلهسازی و بازیابی پس از تمرین | پودر وی، کراتین، BCAA، گینرها | طبق ضوابط فعلی، انحصار فروش فقط در داروخانهها. با فروش این محصولات در فروشگاههای محصولات ورزشی به شدت برخورد می شود. |
| شیرخشک و غذاهای ویژه | جایگزین یا مکمل شیر مادر؛ شامل غذاهای رژیمی برای نوزادان یا بیماران خاص | شیرخشک (معمولی و رژیمی)، سرلاک، غذای کمکی کودک | فروش در داروخانهها؛ شیرخشک رژیمی نیازمند نسخه پزشک |
| فرآوردههای طبیعی و سنتی | گیاهان دارویی خام یا فرآوریشده و محصولات طب سنتی | دمنوش بستهبندیشده، عرقیات گیاهی، کرمهای گیاهی غیر دارویی | بر اساس ضوابط فقط در داروخانهها؛ با فروش داروهای گیاهی در عطاری ها به شدت برخورد می شود. |
| تجهیزات و ملزومات پزشکی عمومی OTC | تجهیزات ساده پزشکی برای استفاده عمومی بدون نیاز به نسخه | تبسنج، چسب زخم، بانداژ عمومی، ماسک بهداشتی | بر اساس ضوابط، فقط در داروخانهها؛ برخی اقلام کمخطر بصورت غیررسمی در سایر فروشگاهها فروخته می شود. |
گزارش به تفصیل و با ارائه شواهد، پیامدهای منفی و چندوجهی این انحصار را در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و بر سلامت عمومی جامعه مورد بررسی قرار داده است:
بررسیهای تطبیقی ارائه شده در گزارش نشان میدهد که در اکثر کشورهای توسعهیافته و بسیاری از کشورهای پیشرو در منطقه، مدل انحصار داروخانهای برای فروش محصولات سلامتمحور غیردارویی، یک استثنا است نه قاعده. در کشورهایی مانند آلمان، انگلستان، فرانسه، کانادا، استرالیا و حتی ترکیه و امارات متحده عربی، داروهای گیاهی استاندارد، مکملهای غذایی و ورزشی، و محصولات آرایشی-بهداشتی از طریق کانالهای فروش متنوعی از جمله سوپرمارکتهای بزرگ، فروشگاههای تخصصی سلامت (Health Food Stores)، عطاریها و فروشگاههای گیاهان دارویی (Herb Shops/Herbalists)، دراگاستورها (که مفهومی متفاوت از داروخانه دارند و طیف وسیعی از محصولات بهداشتی و عمومی را عرضه میکنند)، فروشگاههای آنلاین تخصصی، و حتی باشگاههای ورزشی (برای مکملهای خاص) با رعایت ضوابط و تحت نظارت مؤثر نهادهای رگولاتوری به فروش میرسند.
این کشورها با تمرکز بر نظارت بر “کیفیت و اصالت محصول” و “فرآیندهای استاندارد تولید و توزیع” به جای انحصار “محل فروش”، توانستهاند هم سلامت عمومی را تضمین کنند و هم از مزایای رقابت، نوآوری، دسترسی بهتر و قیمتهای منصفانهتر برای مصرفکنندگان بهرهمند شوند. گزارش با تأکید هشدار میدهد که ایران در حال حاضر یکی از معدود کشورهایی است که با چنین شدت و گستردگی، عرضه تقریباً تمام محصولات مرتبط با سلامت را به داروخانهها منحصر کرده و عرضه قانونی آن را برای هر صنف دیگری، حتی با داشتن مجوزهای لازم از سایر نهادها، عملاً غیرممکن یا تخلف محسوب میکند.
| کشور | دستههای اصلی محصول | کانالهای فروش مجاز | سازوکار نظارت بر کانالهای غیرداروخانهای | نقش مشاوره تخصصی |
|---|---|---|---|---|
| آلمان | لوازم آرایشی، مکملهای غذایی، داروهای گیاهی سنتی (THR)، داروهای OTC | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای زنجیرهای (Drogeriemärkte)، فروشگاههای سلامت، آنلاین | ثبت محصول (برای THR)، نظارت بر برچسبگذاری و ایمنی مواد اولیه، بازرسیهای دورهای، الزام به GMP برای تولیدکنندگان. | برای داروهای گیاهی ثبتشده و برخی مکملهای خاص در داروخانه توسط داروساز؛ برای سایر اقلام، آموزش پرسنل فروشگاههای تخصصی. |
| انگلستان | لوازم آرایشی، مکملهای غذایی، داروهای گیاهی سنتی (THR)، داروهای عمومی (GSL)، داروهای داروخانهای (P) | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای سلامت، آنلاین | مجوز محصول (THR)، نظارت بر ایمنی و برچسبگذاری، الزام به GMP. فروشگاههای عرضهکننده داروهای GSL نیاز به مجوز خاصی ندارند. | برای داروهای P در داروخانه توسط داروساز؛ برای THR و مکملها، مشاوره در صورت نیاز. |
| آمریکا | لوازم آرایشی، مکملهای غذایی (Dietary Supplements)، داروهای OTC | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای زنجیرهای، فروشگاههای تخصصی، آنلاین | نظارت FDA بر ایمنی مواد اولیه و برچسبگذاری (آرایشی)؛ تولیدکننده مسئول ایمنی مکملها (تحت GMP)؛ نظارت پس از عرضه FDA. | برای داروهای OTC و مکملها، اطلاعات بر روی برچسب و توصیه داروساز در داروخانه؛ در سایر فروشگاهها، محدود. |
| کانادا | محصولات بهداشت طبیعی (NHPs شامل ویتامینها، مواد معدنی، گیاهی)، لوازم آرایشی، داروهای OTC | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای سلامت، آنلاین | مجوز محصول (برای NHPs)، الزام به شواهد ایمنی و اثربخشی (برای NHPs)، نظارت بر GMP، برچسبگذاری. | برای NHPs و OTC، اطلاعات برچسب و توصیه داروساز؛ پرسنل آموزشدیده در فروشگاههای سلامت. |
| ایران (وضعیت فعلی برای مقایسه) | تمامی محصولات سلامت محور | فقط داروخانهها؛ محدودیت شدید برای سایر کانالها. | تمرکز بر انحصار کانال داروخانه؛ مجوز داروخانه؛ نظارت بر مسئول فنی داروخانه. | الزامی در داروخانه توسط مسئول فنی برای بسیاری از اقلام. |
این گزارش تحلیلی، با اذعان به اهمیت حفظ سلامت عمومی، مجموعهای از راهکارهای عملی، فوری و قابل اجرا را برای اصلاح وضعیت موجود و حرکت به سمت بازاری کارآمدتر و عادلانهتر پیشنهاد میکند. محور اصلی این راهکارها، جایگزینی رویکرد انحصارگرایانه فعلی با یک نظام تنظیمگری هوشمند، مبتنی بر ریسک و با مشارکت تمامی ذینفعان است:
کارشناسان و تهیهکنندگان این گزارش تأکید دارند که آزادسازی به معنای رهاسازی بازار و به خطر انداختن سلامت عمومی نیست، بلکه هدف، ایجاد یک بازار رقابتی، شفاف، قانونمند و پویا تحت نظارت دقیق، هوشمند و غیرتبعیضآمیز سازمان غذا و دارو است. در چنین بازاری، محصولات استاندارد و دارای مجوز، از طریق کانالهای متنوع و تخصصی، با قیمت مناسبتر، کیفیت بالاتر و دسترسی بهتر به دست مصرفکننده خواهد رسید.
این امر نه تنها به نفع اقتصاد ملی، اشتغالزایی مولد و حقوق مصرفکننده است، بلکه با کاهش انگیزه برای خرید از بازار سیاه و مصرف محصولات غیررسمی و تقلبی، میتواند به ارتقای واقعی و پایدار سلامت عمومی نیز کمک شایانی نماید. تداوم انحصار فعلی، با توجه به پیامدهای منفی متعدد و مغایرت با اصول حکمرانی خوب و منافع ملی، دیگر قابل توجیه نبوده و نیازمند اقدام فوری، شجاعانه و مسئولانه از سوی تمامی نهادهای تصمیمگیر و نظارتی کشور است.
توجه: این مطلب به صورت خودکار از
شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی
برداشته شده است. برای مشاهده نسخه اصلی، لطفاً
این آدرس را ببینید: %%POSTURL%%