.
Marcelino, S., Hamdane, S., Gaspar, P. D., & Paço, A. (2023). Sustainable Agricultural Practices for the Production of Medicinal and Aromatic Plants: Evidence and Recommendations. Sustainability, 15(۱۹), ۱۴۰۹۵. https://doi.org/10.3390/su151914095
.
۱. مقدمه
گیاهان دارویی و معطر از دیرباز نقش اساسی در سلامت انسان، طب سنتی و مکمل ایفا کردهاند. امروزه با افزایش آگاهی عمومی نسبت به عوارض جانبی داروهای شیمیایی و تمایل جهانی به سمت فرآوردههای طبیعی، اهمیت گیاهان دارویی و معطر بیش از پیش افزایش یافته است. گزارشهای بینالمللی از جمله سازمان جهانی بهداشت (WHO) نشان میدهند که حدود ۸۰ درصد از جمعیت جهان برای مراقبتهای اولیهی بهداشتی به گیاهان دارویی تکیه دارند. این رقم نه تنها بیانگر ارزش درمانی گیاهان دارویی و معطر است، بلکه نشاندهنده ضرورت توجه به پایداری تولید آنها نیز هست. افزون بر مزایای بهداشتی، گیاهان دارویی و معطر مزیتهای اقتصادی متعددی دارند. در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، تولید و فرآوری این گیاهان به عنوان منبع درآمد پایدار برای جوامع روستایی و بومی محسوب میشود. اشتغالزایی، ارتقاء سطح معیشت، و تقویت اقتصاد محلی از جمله اثرات مثبت این صنعت است. با این حال، بهرهبرداری بیش از حد، کشت ناپایدار و فقدان چارچوبهای راهبردی، موجب تهدید جدی منابع طبیعی شده است. نابودی تنوع زیستی، فرسایش خاک، و آلودگی منابع آبی از جمله پیامدهای مستقیم کشاورزی غیرپایدار در این حوزه به شمار میروند. از دیدگاه زیستمحیطی، پایداری در تولید گیاهان دارویی و معطر به معنای توسعهی فرآیندهایی است که بدون تخریب اکوسیستم، منابع را بهصورت کارآمد مدیریت کرده و برای نسلهای آینده نیز قابل تداوم باشد. کشاورزی پایدار، که یکی از محورهای اصلی توسعه پایدار سازمان ملل نیز هست، شامل استفادهی بهینه از آب، حفظ تنوع زیستی، جلوگیری از استفادهی بیرویه از سموم و کودهای شیمیایی، و ارتقاء بهرهوری در واحد سطح است. با رشد جمعیت جهان و افزایش نیاز به محصولات دارویی گیاهی، فشار بر زمین و منابع طبیعی نیز افزایش یافته است. در پاسخ به این چالش، ضرورت دارد که شیوههای علمی و تجربی برای حفظ منابع در فرآیند تولید گیاهان دارویی و معطر تدوین و اجرایی شوند. تا کنون مطالعات متعددی به بررسی جنبههای مختلف تولید پایدار پرداختهاند، اما کمتر پژوهشی بهصورت جامع تمام مراحل تولید – از کاشت تا بستهبندی و مدیریت پسماند – را در یک چارچوب یکپارچه بررسی کرده است. مقاله حاضر با استفاده از منابع معتبر بینالمللی از جمله WHO، FAO، EMA و EUROPAM، در پی ارائهی مجموعهای یکپارچه از شیوههای کشاورزی پایدار در تولید گیاهان دارویی و معطر است. تمرکز اصلی بر فعالیتهای زنجیرهای کشت، برداشت، خشککردن، استخراج، بستهبندی و نهایتاً بازیافت پسماندها در چارچوب اقتصاد چرخشی است. هدف نهایی، نه تنها حفظ منابع زیستی، بلکه ارتقاء کیفیت محصول، کاهش هزینههای تولید، و ایجاد فرصتهای جدید اقتصادی برای تولیدکنندگان است.
۲. کشت پایدار
فرآیند کشت گیاهان دارویی و معطر باید نه تنها بازده بالایی داشته باشد، بلکه به لحاظ زیستمحیطی نیز پایدار باشد. کشت پایدار به معنای بهکارگیری روشهایی است که در عین تأمین نیازهای فعلی، منابع طبیعی را برای نسلهای آینده نیز حفظ کند. این موضوع در مورد گیاهان دارویی و معطر اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه بسیاری از آنها دارای زیستگاههای خاص و حساس هستند. کشاورزی حفاظتی سه اصل اساسی دارد: کاهش شخم یا حذف کامل آن، پوشش دائمی آلی خاک، و تناوب زراعی یا تنوع گونهای. این اصول موجب حفظ ساختار خاک، افزایش کربن آلی، کاهش فرسایش و افزایش سلامت میکروبی خاک میشوند. انتخاب مکان کشت نیز اهمیت دارد و باید عواملی مانند دمای روز و شب، میزان بارندگی، ساعات آفتابی، رطوبت نسبی و شرایط خاک (از جمله زهکشی، بافت، ماده آلی، و PH) مورد بررسی قرار گیرد. علاوه بر آن، جنبههای اجتماعی مانند مشارکت جوامع محلی، اشتغال زنان و بهرهمندی از دانش بومی در موفقیت طرحهای کشت تأثیرگذار هستند. استفاده از کودهای آلی کمپوستشده به جای کودهای شیمیایی، آبیاری قطرهای، کاربرد مالچ و گیاهان تثبیتکننده نیتروژن از جمله راهکارهای کاهش مصرف منابع و افزایش بهرهوریاند. همچنین، استفاده از بذرهای اصلاحشده، خالص و بومی با توان جوانهزنی بالا و رعایت اصول بهداشتی در مزرعه به پایداری فرایند کمک میکند.
۳. برداشت پایدار
برداشت یکی از مراحل حساس در تولید گیاهان دارویی و معطر است که نهتنها کیفیت نهایی محصول را تعیین میکند، بلکه اثرات مستقیم بر پایداری گونه و اکوسیستم دارد. برداشت نادرست میتواند منجر به تضعیف ذخایر گیاهی، از بین رفتن چرخههای زیستی و کاهش توان تولید در فصلهای آتی شود. زمان برداشت باید بر اساس مرحلهای از رشد گیاه تعیین شود که بیشترین میزان ترکیبات فعال در اندام هدف وجود دارد و این زمان برای برگ، گل، ریشه یا میوه متفاوت است. ابزارهای برداشت باید تمیز باشند و به گیاه آسیب نزنند، و از تماس آن با خاک جلوگیری شود. همچنین، مواد زائد یا بخشهای سمی باید حین برداشت جداسازی شوند. پس از برداشت، حمل سریع محصول به محل فرآوری و جلوگیری از تماس با نور مستقیم، رطوبت یا حرارت، و استفاده از ظروف بهداشتی با تهویه کافی اهمیت زیادی دارد.
۴. فرآیند خشککردن
خشککردن مرحلهای کلیدی در تثبیت مواد مؤثره، افزایش عمر نگهداری و کاهش وزن برای حملونقل است. نوع روش و پارامترهای خشککردن میتواند کیفیت دارویی و اقتصادی محصول را تحت تأثیر قرار دهد. روشهای مختلفی شامل خشککردن طبیعی در سایه یا آفتاب، خشککنهای هوای گرم، فریزدرایر، و فناوریهایی مانند مایکروویو برای خشککردن استفاده میشوند. دمای خشککردن معمولاً بین ۴۰ تا ۶۰ درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد توصیه میشود. گردش هوای مناسب و یکنواختی خشککردن از کپکزدگی جلوگیری میکند. همچنین، استفاده از روش خشککردن مرحلهای (با دمای پایین آغاز و تدریجی افزایشیافته) میتواند مصرف انرژی را کاهش داده و کیفیت مواد مؤثره را حفظ کند.
۵. استخراج سبز
استخراج ترکیبات فعال مانند اسانسها یا فلاونوئیدها باید به شیوهای انجام شود که سلامت مصرفکننده و محیطزیست حفظ و بهرهوری بهینه شود. انتخاب حلالهای طبیعی مانند آب، اتانول و گلیسیرین یا حلالهای زیستتخریبپذیر مانند NADES نسبت به حلالهای شیمیایی نظیر هگزان ارجحیت دارد. روشهای نوین مانند استخراج با امواج فراصوت، مایکروویو، سوپرفلوئیدها یا مایعات یونی باعث کاهش مصرف انرژی، کاهش زمان فرآیند و افزایش بازدهی استخراج میشوند. برای سنجش کارایی، معیارهایی نظیر بازده استخراج، میزان انرژی مصرفی، ترکیبات مؤثره، و انتشار CO₂ در نظر گرفته میشود.
۶. بستهبندی پایدار
بستهبندی مناسب از تخریب کیفیت گیاهان دارویی و معطر جلوگیری کرده، ماندگاری را افزایش میدهد و اطلاعات لازم را به مصرفکننده منتقل میکند. مواد بستهبندی باید غیرسمی، قابل بازیافت و در صورت امکان زیستتجزیهپذیر باشند. گزینههایی مانند کیسههای کنفی، جعبههای مقوایی با لایه محافظ، یا ظروف شیشهای برای فرآوردههای مایع قابل استفادهاند. برچسب روی بسته باید شامل نام علمی گیاه، اندام مصرفی، تاریخ برداشت، روش نگهداری، وزن، گواهیها و هشدارهای ایمنی باشد. استفاده از پوششهای خوراکی، بستهبندی خلاء، تابش اوزون یا الکترونی از جمله راهکارهای افزایش عمر مفید محصولاند.
۷. بازیافت و ارزشآفرینی از پسماندها
پسماندهای حاصل از تولید گیاهان دارویی و معطر از جمله مواد جامد و مایعات باقیمانده از فرآیند تقطیر، میتوانند به محصولات با ارزش افزوده تبدیل شوند. پسماندهای جامد مانند ساقهها و برگهای باقیمانده، قابلیت تبدیل به کمپوست، خوراک دام، مالچ، سوخت زیستی و حتی مواد ساختمانی را دارند. مایعات باقیمانده از تقطیر (هیدرولاتها) حاوی ترکیبات زیستفعال هستند که در صنایع آرایشی، بهداشتی و غذایی استفاده میشوند. همچنین، استخراج مجدد پلیفنولها و فلاونوئیدها از این پسماندها با استفاده از حلالهایی مانند اتانول، محصولات ارزشمندی برای صنایع مختلف ایجاد میکند.
۸. نتیجهگیری و پیشنهادات آینده
با توجه به رشد سریع بازار گیاهان دارویی و معطر، ضرورت دارد تا تولید این گیاهان با دیدگاه زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی بازنگری شود. بهرهگیری از شیوههای پایدار در تمامی مراحل از کشت تا بستهبندی و مدیریت پسماند، امکان تولیدی مسئولانه و با کیفیت را فراهم میکند. توسعه ابزارهای ارزیابی پایداری، آموزش تولیدکنندگان، بهکارگیری فناوریهای نوین و همکاری بینالمللی در تدوین استانداردها از گامهای ضروری برای ارتقاء آینده این صنعت محسوب میشوند.
توجه: این مطلب به صورت خودکار از
شبکه خبری آموزشی گیاهان دارویی
برداشته شده است. برای مشاهده نسخه اصلی، لطفاً
این آدرس را ببینید: %%POSTURL%%